بعضى زمان را از روى حركات پياپى كه بنابر محسوس در زمانهاى برابر صورت مىگيرد ، اندازه مىگيرند ، و رسم بر آن شده است كه وسيلهء اندازه‌گيرى آب باشد [ يعنى ساعتهاى آبى ] ، چيزى كه هست آب از جهات گوناگون اختلاف پيدا مىكند ، همچون تنكى و چگالى كه وابستهء به سرچشمه‌هاى آن است و چون هميشه با آب همراه است اينها را از امور ذاتى آب مىدانند ، و ديگر اختلافاتى كه از مختلف شدن چگونگى هوا بر آن عارض مىشود ، چه آب به سبب مجاورت با هوا از آن تأثيرپذير است ؛ و نيز فشار آب بر هوا با زياد شدن حجم آن افزايش و با كم شدن آن كاهش پيدا مىكند ، و چيزهاى ديگرى شبيه به اينها ، و به‌همين جهت است كه از آن [ براى اندازه‌گيرى زمان ] دورى گزيده و به حركت شن [ يعنى ساعت شنى ] پرداخته‌اند . و بعضى ديگر زمان را از روى ارتفاعها و سمتهاى ستارگان اندازه مىگيرند ، و در همهء اين احوال حساب نظير جزء خورشيد [ يعنى نقطهء مقابل خورشيد در آسمان ] را نگاه مىدارند . اگر زمان با آب يا شن رصد شود ، چون چيزهاى پيمودنى و سنجيدنى هستند ، نيازى به سخن دربارهء آنها نيست ، و اگر با ارتفاعهاى ستارگان ثابت رصد شود و به جاى يك ستاره با چند ستاره حساب شود ، سنجيدن آنها با يكديگر سبب آن است كه رصد زمان به درستى نزديكتر باشد . و در اين كار يا تنها ارتفاع را رصد مىكنند ، يا سمت تنها را ، يا هردوتاى آنها را . و اگر آنچه در زيجها دراين‌باره آمده است آشفته نبود ، اينجا به يادآورى از آن نمىپرداختم ، ولى ممكن است كسى كه عمل مىكند نتواند درست و نادرست آنها را از يكديگر بازشناسد . پس اگر ارتفاع ستاره را رصد كند ، بايد جيب آن را در سهم « 1 » روزش ( سهم

--> ( 1 ) - تسهيم قوس - سهم [ يعنى خط و اصل ميان وسط قوس و ميان وتر آن ] جيب منكوس ( معكوس ) ناميده مىشود [ به فرانسه sinus - verse ] ، ولى ما براى سبكى نام سهم را بر آن ترجيح مىنهيم . . . و براى يافتن سهم قوس ، جيب تفاوت آن را با 90 به‌دست -